“Waw – roedd honno’n foment iwfforig!” gwennodd Rhian, Cydlynydd Prosiect GwyrddNi, y tro cyntaf iddi weld mwsogl yn agos drwy lens llaw. Roedd hi newydd ddychwelyd o’r Daith Mwsog, rhan o Ŵyl Hinsawdd Dyffryn Ogwen yn Nhregarth, lle’r oedd criw o tua 40 o oedolion a phlant â diddordeb wedi mentro i’r coed gyda’r tîm Mapio Mwsog – ac nid hi oedd yr unig un a chafodd ei tharo gan y harddwch o weld mwsogl yn agos.
Drwy gydol yr Ŵyl Hinsawdd, gwelais bobl yn cerdded i fyny at stondin Mapio Mwsog ac yn syllu mewn rhyfeddod trwy ficrosgopau ar rywbeth y byddent fel arfer yn ei anwybyddu. Yn naturiol, roeddwn i eisiau darganfod mwy, felly siaradais â rhai o’r ‘tim mwsogl’ craidd.
Mae Mapio Mwsog yn un o syniadau prosiect Cynllun Gweithredu Hinsawdd Cymunedol Dyffryn Ogwen, er bod y ‘tîm mwsog’ wedi bod yn dysgu ac addysgu am fwsog ers llawer hirach. Dros y blynyddoedd diwethaf, mae’r ecolegydd ac artist Emily Meilleur wedi bod yn arwain teithiau cerdded mwsog yn Nyffryn Ogwen. Ar ôl ychydig, daeth ei ffrindiau Emily Farrel ac Alys Wardle i ymuno â hi, a treulion lawer o Suliau hir dros y gaeaf gyda’i gilydd yn cerdded trwy goedwigoedd gyda lensys llaw, yn chwilio am fwsogl a dysgu amdano.
“Ar ôl tyfu i fyny mewn coetir, fy maes diddordeb yw sut mae pobl yn cysylltu â’r amgylchedd,” meddai Alys. “Yng Nghynulliadau Hinsawdd GwyrddNi, roedd yn rhaid i ni ddewis pwnc i ganolbwyntio arno, a fy angerdd pennaf yw mwsog… faint o lawenydd y mae’n ei ddod â chi, pa mor brydferth yw hi, a pha mor wych ydi hi i fod tu allan. Roedden ni eisiau rhannu’r hyn roedden ni wedi bod yn ei wneud gyda’r gymuned ehangach.”
Pam mwsog?
I lawer ohonom, mae’n debyg bod mwsogl yn rhywbeth nad ydym yn talu llawer o sylw iddo. Ac eto mae rhwng 12,000 a 15,000 o rywogaethau o fwsogl wedi’u cofnodi – ac maen nhw’n llawer pwysicach, a mwy diddorol, nag y byddech chi’n meddwl.
Mae mwsoglau yn arbenigwyr ar ddal a storio carbon deuocsid o’r atmosffer, yn ogystal ag amsugno llygredd aer. Roeddwn i’n arfer meddwl bod mwsogl yn tyfu ar fy mhridd yn rhywbeth i boeni amdano, ond nawr rydw i wedi dysgu ei fod yn helpu i atal erydiad pridd, ac yn helpu i reoli tymheredd y pridd a chadw lleithder. Mae mwsog yn cyfrannu at greu ecosystemau iach sy’n cefnogi bioamrywiaeth ac yn wytn yn erbyn amrywiadau yn yr hinsawdd.
Gallai mwsoglau hefyd ein helpu i fonitro newidiadau cynnil yn ein hamgylchedd:
“Maent yn ddangosyddion gwych o ansawdd aer, ac o fetelau trwm yn yr amgylchedd;” mae Robin Wall-Kimmerer yn dweud, awdur y llyfr Gathering Moss, “gan nad oes ganddyn nhw epidermis, maen nhw’n agos at y byd. Storïwyr ydyn nhw.”
Mae mwsoglau hefyd yn ran greiddiol o stori ein planed werdd: gwnaethant esblygu o algâu gwyrdd tua 470 miliwn o flynyddoedd yn ôl, sy’n eu gwneud nhw yn un o’r planhigion tir cynharaf – mewn ffordd, mae’n eu gwneud yn un o hynafiaid cynharaf bywyd planhigion y tu hwnt i’r môr .
“Yn llythrennol, dechrau bywyd ydyn nhw, bywyd gwyrdd!” meddai Emily Meilleur yn frwdfrydig pan dwi’n gofyn iddi. “A mwsoglau yw sylfaen y pridd. Unwaith mae mwsogl yn dechrau tyfu, yna fe gewch chi bridd, ac yna gallwch chi dyfu planhigion mwy, planhigion blodeuol.”
Rwy’n gwybod na fyddaf byth yn edrych ar fwsogl yn yr un ffordd eto!
Prosiect Mapio Mwsog
Wedi’i lansio’n swyddogol ar Hydref 21ain, 2023, Diwrnod Cenedlaethol Mwsogl, dechreuodd y prosiect Mapio Mwsog gyda thaith mwsogl ym Methesda. Wedi’i harwain gan Emily Meillieur a’i chefnogi gan Alys Wardle, Emily Farrell, a Catharine Moss, denodd y daith 35 o gyfranogwyr eiddgar. Ni cawsant eu rhwystro gan y glaw, a treulion amser yn astudio’r amrywiaeth gyfoethog o fryoffytau (sy’n cynnwys mwsogl, llysiau’r afu a llysiau’r afu deiliog) yn tyfu ar goed, creigiau, a waliau.
Yn dilyn lansiad y prosiect, mae’r tîm Mapio Mwsog wedi bod yn mynd â phobl ar deithiau cerdded mwsogl rheolaidd i astudio’r mwsoglau yn y dyffryn, yn ogystal â threfnu diwrnodau celf lle mae oedolion a phlant yn casglu samplau o fwsogl a’u defnyddio i ysbrydoli barddoniaeth a chelf yn seiliedig ar beth maent yn gweld ac yn teimlo.
Yn ogystal â cheisio annog pobl i arafu a sylwi ar y byd naturiol o’u cwmpas, nod prosiectau Mapio Mwsog yw cofnodi a storio gwybodaeth am fwsoglau a llysiau’r afu yn Nyffryn Ogwen. Bydd hyn yn helpu i ddarparu llinell sylfaen ar gyfer monitro yn y dyfodol ac i olrhain newidiadau dros amser, gan ddarparu mewnwelediad gwerthfawr i iechyd a gwytnwch yr ecosystem.
Gan ddechrau gyda naw pwynt penodol yn Nyffryn Ogwen, bydd tîm Mapio Mwsog yn cofnodi ac yn arolygu mwsoglau a llysiau’r afu – gyda lensys llaw, microsgopau a’r llygad noeth. Bydd Partneriaeth Ogwen a GwyrddNi yn cefnogi a hyrwyddo’r prosiect ochr yn ochr â’r tîm mwsogl.
“Mae hefyd yn gysylltiedig â’r angen i warchod natur lle yn gyffredinol. Mae Cymru, ynghyd â gweddill y byd, yn wê gymhleth o wahanol fathau o gynefinoedd, pob un yn llawn bywyd o’u gadael i’w dyfeisiau eu hunain,” meddai’r tîm. “Gall beth sy’n ymddangos yn dirwedd ddiffrwyth yn aml fod yn gyforiog o fioamrywiaeth, ar raddfa lai nag yr ydym yn ei chydnabod fel arfer… Mae’n canolbwyntio ar ymwybyddiaeth a dysgu’r grefft o arsylwi gan ddefnyddio mwsoglau a llysiau’r afu deiliog, fel ffocws.”
Os ydych chi eisiau gwybod mwy am y prosiect Mapio Mwsog, i gymryd rhan neu i ymuno â thaith mwsog, cysylltwch â Chris, Hwylusydd Cymunedol GwyrddNi Dyffryn Ogwen (chris@ogwen.org).
Gan Gwyneth Jones, Swyddog Cyfathrebu GwyrddNi
Adnoddau diddorol am fwsog:
Gathering Moss gan Robin Wall-Kimmerer (llyfr)
The Magical World of Moss, BBC: https://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/m001hqth/the-magical-world-of-moss-moss-ancient-ancestor-of-all-plants-and-vital-for-the-health-of-the-planet-205048
Mosses are an amazing ally for soil health – Re-Soil Foundation
Mosses are the lifeblood of plant ecosystems, say researchers – Open Access Government
7 Interesting Things About Moss -erthygl o Kew Royal Botanic Gardens
The secret world of moss, ancient ancestor of all plants and vital for the health of the planet – erthygl yn The Conversation
Mae GwyrddNi yn fudiad gweithredu hinsawdd cymunedol sy’n dod â phobl ynghyd mewn pum ardal yng Ngwynedd i drafod, rhannu a gweithredu’n lleol i fynd i’r afael â newid hinsawdd.
Os ydych chi eisiau bod yn rhan o gyd-greu cymunedau gwyrddach, mwy cynaliadwy a gwydn – cysylltwch â ni – neu cliciwch ar y botwm isod i roi gwybod i ni sut yr hoffech chi gymryd rhan. Byddwn yn dod yn ôl atoch ac yn cysylltu â chi â’r person/pobl fwyaf priodol!