Lizzy Scott, Rachub
Gwirfoddoli yng Ngerddi Ffrancon, Bethesda
“Rydw i wir yn mwynhau gwella bioamrywiaeth a gwneud y gerddi’n lle da i fywyd gwyllt. Mae’n rhoi boddhad mawr i mi weithio gyda phobl eraill a gweld cymaint mae’r gerddi wedi gwella.” – Lizzy Scott
Dewch i adnabod Lizzy:
Mae Lizzy Scott yn byw yn Rachub ac yn gweithio fel gofalwr mewn cartref gofal lleol. Gyda’i chariad at arddio, bywyd gwyllt a’r awyr agored, mae gwirfoddoli yng Ngerddi Ffrancon yn dod â llawer o’i diddordebau at ei gilydd.
“Rydw i’n hoffi tyfu bwyd a garddio mewn ffordd sy’n dda i fywyd gwyllt. Rydw i wrth fy modd yn gweld bywyd gwyllt yn fy ngardd.”
Ar ôl gwirfoddoli yn y gorffennol pan oedd yn byw yn Northampton, roedd Lizzy’n awyddus i gymryd rhan yn y gymuned ar ôl symud i Rachub. Mae’n mwynhau cerdded yng nghefn gwlad, gan gynnwys ar y bryn y tu ôl i’w chartref ac ar hyd yr arfordir, yn ogystal â threulio amser yn tyfu ei bwyd ei hun.
Mae Lizzy yn arbennig o frwd dros arddio mewn ffordd sydd o fudd i fywyd gwyllt ac sy’n hybu bioamrywiaeth. Mae ganddi ei rhandir ei hun, lle mae’n tyfu amrywiaeth o ffrwythau a llysiau, gan gynnwys jostaberries – croesiad rhwng cyrens duon a gwsberis.
Mae byw yn Rachub hefyd wedi rhoi digon o gyfleoedd i Lizzy gymryd rhan yn lleol.
“Rydw i’n hoffi byw yn Rachub. Mae llawer yn digwydd yma ac mae digon o gyfleoedd i gymryd rhan.”
Yn ogystal â helpu yng Ngerddi Ffrancon ar hyn o bryd, bu Lizzy’n gwirfoddoli gyda chynhyrchwyr bwyd lleol ac mewn perllan leol tra oedd yn byw yn Northampton, gan helpu i wella bioamrywiaeth a chynhyrchu afalau ar gyfer y gymuned leol.
Profiad Lizzy fel Gwirfoddolwr:
Yng Ngerddi Ffrancon, mae Lizzy yn rhan o grŵp bach o wirfoddolwyr sy’n gweithio gyda’i gilydd i dyfu a gofalu am amrywiaeth eang o gynnyrch. Mae’r grŵp yn trefnu llawer o’r gwaith gyda’i gilydd, gan drafod cynlluniau wyneb yn wyneb a thrwy WhatsApp cyn penderfynu beth i’w blannu a pha dasgau sydd angen eu gwneud. Yna, mae’r gwirfoddolwyr yn trefnu amseroedd i gyfarfod yn y gerddi pan fyddant ar gael.
I Lizzy, gall sesiwn wirfoddoli arferol gynnwys chwynnu, cynaeafu cynnyrch, tynnu planhigion sydd angen eu hamnewid neu hau’r cnwd nesaf.
Dros y blynyddoedd diwethaf, mae’r grŵp wedi arbrofi gyda thyfu amrywiaeth eang o ffrwythau a llysiau. Un cnwd sydd wedi bod yn arbennig o lwyddiannus yw ffa maes.
“Rydyn ni wedi plannu ffa maes dros y ddwy flynedd ddiwethaf ac maen nhw wedi bod yn llwyddiannus iawn. Doedd dim angen llawer o ofal arnyn nhw ac fe gawson ni gynhaeaf mawr.”
Mae garlleg hefyd wedi dod yn gnwd pwysig yng Ngerddi Ffrancon. Ym mis Mehefin, cynhaliodd y gwirfoddolwyr ddiwrnod garlleg arbennig, gan goginio gyda’u cynhaeaf a gwahodd cynhyrchwyr bwyd lleol i ddod draw i siarad â’r gymuned am arlleg a bwyd sy’n cael ei dyfu’n lleol.
Soniodd Lizzy fod y courgettes wedi cael trafferth yn y tywydd poeth eleni, ond mae rhannau eraill o’r ardd wedi parhau i ffynnu. Mae’r gwelyau cymunedol yn cynnwys gardd berlysiau ochr yn ochr â chnydau fel winwns, brocoli a chêl.
Mae yna hefyd gyrens duon, cyrens gwynion ac amrywiaeth o lwyni aeron eraill, a roddodd gynhaeaf toreithiog eleni.
Mae Gerddi Ffrancon yn cynnwys lleiniau rhandir unigol yn ogystal ag ardal dyfu gymunedol, sy’n cael ei rheoli ar y cyd gan y gwirfoddolwyr. Er bod y grŵp gwirfoddol presennol yn fach, mae hyn wedi creu awyrgylch cyfeillgar a chlòs.
“Mae ’na grŵp bach ohonon ni, sy’n braf oherwydd ein bod ni i gyd yn adnabod ein gilydd. Ond byddai’n hyfryd cael mwy o bobl i gymryd rhan, oherwydd pwrpas yr ardd yw cael y gymuned i gymryd rhan mewn tyfu a chael bwyd yn lleol ac yn organig, ac i adeiladu cymuned gryfach.”
Hoff bethau Lizzy am Gerddi Ffrancon:
I Lizzy, un o’r pethau mwyaf gwerth chweil am wirfoddoli yw gweld Gerddi Ffrancon yn dod yn gynefin cynyddol werthfawr i fywyd gwyllt.
Sefydlwyd y gerddi tua chwe blynedd yn ôl ar dir a oedd, cyn hynny, yn laswellt gan mwyaf. Ers dechrau cymryd rhan, mae Lizzy wedi gweld y safle’n datblygu ac aeddfedu’n raddol.
“Mae wedi newid cymaint ac rydych chi’n gallu gweld bod popeth yn dod at ei gilydd erbyn hyn. Pan ddechreuais i, roedd y cyfan yn dal i fod yn ei ddyddiau cynnar.”
Mae’r gwirfoddolwyr hefyd wedi dechrau cynnal sesiynau gydag ecolegydd lleol i adnabod y bywyd gwyllt sydd bellach i’w weld yng Ngerddi Ffrancon. Gyda mwy o sesiynau ar y gweill, mae Lizzy yn edrych ymlaen at ddysgu mwy am y rhywogaethau sydd wedi gwneud eu cartref yno ac at weld yr effaith mae gwaith y gwirfoddolwyr wedi’i chael ar fioamrywiaeth.
“Mae’n braf gweld sut rydyn ni wedi gwella pethau ers bod yma, yn enwedig gan mai glaswellt oedd yma o’r blaen.”
Ond nid cloddio, chwynnu a thyfu yn unig yw gwirfoddoli. Rhai o hoff adegau Lizzy yw’r rhai tawelach a mwy cymdeithasol y mae’n eu rhannu â’r gwirfoddolwyr eraill.
“Yr hyn rydw i’n ei fwynhau fwyaf yw cael paned gyda’r gwirfoddolwyr eraill, trafod garddio a’r diddordebau sydd gennym ni’n gyffredin. Fel arfer, rydyn ni’n gweithio am awr ac yna’n cael egwyl am baned a sgwrs. Mae’n hyfryd ar ddiwrnod braf a heulog.”
Mae ochr gymdeithasol Gerddi Ffrancon yn rhan bwysig o brofiad Lizzy. Mae gweithio ochr yn ochr â phobl sydd â diddordebau tebyg yn rhoi cyfle i rannu gwybodaeth a syniadau am arddio, yn ogystal â dod i adnabod aelodau eraill o’r gymuned leol.
Atgof arbennig:
Un profiad sy’n sefyll allan yn arbennig i Lizzy oedd taith grŵp i Ddinas Dinlle y llynedd i gasglu gwymon ar gyfer Gerddi Ffrancon.
Fel rhywun sydd wrth ei bodd yn cerdded ar hyd yr arfordir, roedd y daith yn cyfuno nifer o ddiddordebau Lizzy – garddio, natur a threulio amser ger y môr. Ar ôl casglu’r gwymon, aeth y grŵp i gaffi gyda’i gilydd hefyd, gan droi tasg arddio ymarferol yn ddiwrnod allan pleserus.
Roedd modd gwneud defnydd da o’r gwymon sych a gasglwyd o’r traeth yn ôl yng Ngerddi Ffrancon. Ar ôl golchi’r halen oddi arno, gellid ei ddefnyddio fel tomwellt naturiol*.
“Rydych chi’n ei roi o amgylch y planhigion i amddiffyn y pridd ac atal colli dŵr, ac yna mae’n bwydo’r planhigion yn raddol hefyd.”
*Tomwelltu – gorchuddio wyneb y pridd â deunyddiau fel gwymon, sglodion pren neu gompost – gall helpu’r gerddi i gadw lleithder, gan ychwanegu maetholion yn raddol at y pridd ar yr un pryd.
Mae’n daith y mae’r gwirfoddolwyr wedi trafod ei gwneud eto yn y dyfodol.
“Roedd yn ddiwrnod allan hyfryd, yn enwedig gan fy mod i wrth fy modd yn cerdded ar hyd y traeth!”
Dymuniadau Lizzy ar gyfer dyfodol Gerddi Ffrancon:
Wrth edrych tua’r dyfodol, hoffai Lizzy weld mwy o bobl o’r ardal leol yn cymryd rhan yng Ngerddi Ffrancon.
Er bod y grŵp bach o wirfoddolwyr presennol yn mwynhau gweithio gyda’i gilydd, byddai cael mwy o bobl i gymryd rhan yn helpu i rannu’r gwaith, cyflwyno syniadau newydd a gwneud y gerddi yn adnodd cymunedol cryfach fyth.
Mae Lizzy hefyd yn gobeithio y gall Gerddi Ffrancon barhau i ddatblygu perthynas â chynhyrchwyr bwyd lleol a chodi ymwybyddiaeth o’r bwyd a’r adnoddau o ansawdd da sydd eisoes ar gael yn lleol.
Un syniad ar gyfer y flwyddyn nesaf yw cynnal Gŵyl Gynhaeaf ym mis Medi, gan ddod â chynhyrchwyr lleol ac aelodau o’r gymuned ynghyd. Gallai cynhyrchwyr roi sgyrsiau, rhannu eu gwybodaeth ac annog mwy o bobl i feddwl am o ble mae eu bwyd yn dod.
Yn y pen draw, mae Lizzy yn gobeithio y gall Gerddi Ffrancon chwarae ei ran wrth greu cymuned leol gryfach sydd â mwy o gysylltiad rhwng ei haelodau.
“Hoffwn i weld mwy o bobl yn ymuno, yn tyfu bwyd lleol ac yn cymryd rhan. Gobeithio y gallwn ni adeiladu cymuned gryfach fyth o’i gwmpas.”
Cyfle i gefnogi:
Mae Gerddi Ffrancon yn ymwneud â llawer mwy na thyfu ffrwythau a llysiau. Mae’n darparu lle i fywyd gwyllt, yn rhoi cyfle i bobl ddysgu a rhannu sgiliau, ac yn helpu’r gymuned i feddwl yn wahanol am o ble mae bwyd yn dod a sut mae’n cael ei gynhyrchu.
I wirfoddolwyr fel Lizzy, mae hefyd yn lle i gwrdd â phobl, cyfnewid syniadau a mwynhau’r pleser syml o weithio gyda’i gilydd yn yr awyr agored.
O blannu ffa maes a chynaeafu aeron i sesiynau bywyd gwyllt, diwrnodau garlleg a theithiau i’r traeth i gasglu gwymon, mae digon o wahanol ffyrdd o gymryd rhan.
Yn anad dim, byddai Lizzy wrth ei bodd yn gweld mwy o bobl o’r gymuned leol yn darganfod Gerddi Ffrancon drostynt eu hunain – boed yn arddwyr profiadol neu’n bobl sydd erioed wedi tyfu unrhyw beth o’r blaen.
“Byddai’n hyfryd cael mwy o bobl i gymryd rhan. Y prif nod yw cael y gymuned i dyfu a chael bwyd yn lleol ac yn organig, ac adeiladu cymuned gryfach.”
Os yw stori Lizzy wedi eich ysbrydoli i gymryd rhan eich hun, byddai Gerddi Ffrancon wrth eu bodd yn clywed gennych.