Cath Luke, Bethesda
Gwirfoddoli yng Ngerddi Ffrancon, Bethesda
“I mi, mae llawer o fanteision i wirfoddoli yng Ngerddi Ffrancon. Mae gan y rhandiroedd y golygfeydd gorau erioed! Golygfeydd i fyny tuag at y mynyddoedd, holl ardal y Carneddau ac Ogwen, ac ar draws at chwarel Penrhyn a Mynydd Llandegai. Mae’n le anhygoel i dreulio amser.” – Cath Luke
Dod i Adnabod Cath:
Mae Cath Luke yn byw ym Methesda, ac mae hi wedi dod o hyd i ffordd gwerthfawr o dreulio ei hamser drwy roi rhywbeth yn ôl i’w chymuned leol a’r amgylchedd naturiol.
Ymddeolodd Cath o’i swydd fel Gweinyddwr Llywodraethu yn ‘Mountain Training’ ym mis Rhagfyr 2025, gan roi mwy o amser iddi ymroi i wirfoddoli. Ers hynny, mae hi wedi parhau i ddatblygu ei hangerdd dros natur, tyfu bwyd a chymuned.
Mae Cath wedi bod yn gwirfoddoli yng Ngerddi Ffrancon, y rhandiroedd cymunedol sy’n cael eu rheoli a’u cefnogi gan Bartneriaeth Ogwen, ers ychydig flynyddoedd. Mae hi hefyd yn gwirfoddoli gyda Chymdeithas Eryri, gan helpu gyda gweithgareddau fel casglu sbwriel a chynnal meithrinfa goed, a gyda’r Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru, lle mae hi’n cymryd rhan mewn arolygon cacwn yng Nghwm Idwal ac yn yr arolwg blynyddol o degeirianau glöyn byw mwyaf yng Nghaeau Tan y Bwlch ar Benrhyn Llŷn.
Mae hi hefyd yn gwirfoddoli ar Fferm Pandy yn Nhregarth, fferm organig sy’n tyfu ac yn gwerthu cynnyrch yn lleol, heb unrhyw filltiroedd bwyd.
Pan nad yw hi’n gwirfoddoli, mae Cath yn mwynhau beicio, dringo, darllen a brodio.
Profiad Cath fel Gwirfoddolwr:
Yng Ngerddi Ffrancon, mae Cath yn rhan o dîm bach o wirfoddolwyr sy’n gweithio gyda’u gilydd drwy gydol y tymhorau i dyfu ffrwythau, llysiau, perlysiau a blodau.
“Mae rhywbeth i’w wneud bob amser, o chwynnu a dyfrio, i dacluso’r sied offer, casglu ychydig o sbwriel a llenwi’r casgenni dŵr. Mae gennym arddwr sy’n torri’r llwybrau unwaith yr wythnos yn ystod yr haf, sy’n wych, gan na fyddem yn gallu cadw ar ben y gwaith hwnnw ein hunain.”
Mae’r flwyddyn arddio yn dechrau mor gynnar â mis Hydref, pan gaiff garlleg ei blannu i’w gynaeafu yr haf canlynol. Mae ffa maes hefyd yn cael eu tyfu fel cnwd gorchudd, tra bod y gwirfoddolwyr yn tocio llwyni cyrens a choesynnau mafon.
Wrth i’r gwanwyn gyrraedd, mae’r gwirfoddolwyr yn hau ac yn plannu cnydau blynyddol gan gynnwys pys, ffa llydan, cêl, pys mangetout, courgettes a thatws. Mae cnydau lluosflwydd fel riwbob, bresych Astwriaidd, blodfresych naw seren, ysgall y maes a sbigoglys coeden yn tyfu eto flwyddyn ar ôl blwyddyn.
Mae Cath a’r gwirfoddolwyr ymroddedig eraill hefyd yn gweithio i wella iechyd y pridd drwy ddefnyddio tail gwyrdd, tail o ffynonellau lleol, uwchbridd a tomwellt sglodion coed.
I Cath, mae gwirfoddoli yn ymwneud â mwy na garddio yn unig. Mae hi’n mwynhau’n arbennig weithio ochr yn ochr â phobl sy’n rhannu ei diddordebau:
“Rwy’n mwynhau’r elfen gymdeithasol o weithio gydag eraill sydd â diddordeb cyffredin a rhannu syniadau.”
Mae gan erddi Ffrancon ugain rhandir micro ochr yn ochr â’r gwelyau cymunedol, felly mae deiliaid rhandiroedd eraill yn aml yn gweithio gerllaw hefyd. Mae hyn yn creu awyrgylch cyfeillgar a chymdeithasol y mae Cath yn mwynhau bod yn rhan ohono.
Er bod yr ardd yn lle cymdeithasol, mae Cath hefyd yn gwerthfawrogi’r ffaith bod Gerddi Ffrancon yn cynnig lle i ddianc rhag prysurdeb bywyd bob dydd.
“Mae’n lle mor heddychlon fel fy mod weithiau’n mynd yno i eistedd a darllen fy llyfr neu wneud ambell dasg fach.”
Hoff rannau Cath o Erddi Ffrancon:
Un o hoff bethau Cath am wirfoddoli yng Ngerddi Ffrancon yw’r lleoliad ysblennydd.
“Mae gan y rhandiroedd y golygfeydd gorau erioed! Golygfeydd i fyny tuag at y mynyddoedd, holl ardal y Carneddau ac Ogwen, ac ar draws at Chwarel Penrhyn a Mynydd Llandegai. Mae’n lle anhygoel i dreulio amser.”
Ond nid y golygfeydd yn unig sy’n gwneud yr ardd mor arbennig. Mae Cath hefyd yn teimlo cysylltiad cryf â hanes y prosiect a’r bobl a helpodd i’w sefydlu. Dechreuodd Gerddi Ffrancon yn 2021, diolch i weledigaeth a gwaith caled Judit a’r tîm gwirfoddolwyr gwreiddiol, gan gynnwys Vicki, Lizzie a Sara, sydd yn parhau i gefnogi’r gerddi.
“Fe wnaethon nhw roi cymaint o egni a gweledigaeth i sefydlu’r gerddi, ac mae’n fraint gallu dilyn yn ôl eu traed a chyfrannu at eu gwaith.”
Lle arbennig arall i Cath yw’r Gwely Heddwch. Syniad gwreiddiol gan Gaplan y Gymuned oedd hwn, ac mae ganddo goeden olewydd sy’n cynrychioli heddwch a choeden gyll sy’n cynrychioli doethineb. Mae bylbiau’r gwanwyn a phlanhigion sy’n blodeuo yn yr haf yn llenwi’r gwely, gan greu hafan brydferth i wenyn a gloÿnnod byw.
“Mae’n gornel dawel o dynerwch, yn llawn gwenyn a gloÿnnod byw, yn gwbl unigryw ac yn hollol brydferth.”
I Cath, mae tyfu bwyd hefyd yn rhan bwysig o’r hyn sy’n gwneud y gerddi mor ystyrlon.
“Mae tyfu ein bwyd ein hunain yn un peth y gallwn ei wneud i gymryd rheolaeth dros ein diogelwch bwyd ein hunain, mewn ffordd fach iawn, ac rwy’n credu ei fod yn weithred o wrthwynebiad tawel mewn cyfnod cythryblus.”
Mae Cath hefyd yn nodi bod cadw hadau yn rhan bwysig arall o’r gwaith. Mae gallu cadw hadau pys, ffa, garlleg a chêl ar gyfer y flwyddyn ganlynol yn helpu’r gymuned i fod yn llai dibynnol ar hadau a gynhyrchir yn fasnachol.
Dymuniadau Cath ar gyfer dyfodol Gerddi Ffrancon:
Fel pob prosiect cymunedol, mae gan Gerddi Ffrancon ei heriau — ac mae gan y gwirfoddolwyr ddigon o syniadau ynghylch sut y gallai’r gerddi ddatblygu yn y dyfodol.
Mae’r safle’n agored i’r gwynt a’r tywydd, tra bod y pridd sy’n draenio’n rhwydd yn golygu y gall dŵr fod yn broblem yn ystod hafau sych. Mae tomwellt yn helpu i gadw dŵr yn y pridd ac atal chwyn, ond ar hyn o bryd mae’r ardd yn dibynnu ar un tap dŵr sydd dros 100 metr i ffwrdd.
Un o obeithion Cath yw cael cyflenwad dŵr pwrpasol a fyddai’n haws i wirfoddolwyr a deiliaid rhandiroedd gael mynediad ato.
Byddai’r gwirfoddolwyr hefyd wrth eu bodd yn gweld tŷ gwydr twnnel cadarn iawn, neu bolytwnnel, yn y gerddi. Byddai hyn yn darparu lle tyfu dan do gwerthfawr, gan alluogi hadau i gael eu cychwyn yn gynharach ac ymestyn y tymor tyfu ar gyfer cnydau sydd angen mwy o amser i aeddfedu.
Gallai polytwnnel hefyd ddarparu ffynhonnell incwm drwy rentu lle tyfu, gan helpu i ariannu hanfodion fel dŵr, offer a phlanhigion.
Cyfle i gefnogi:
Mae Gerddi Ffrancon yn enghraifft wych o’r hyn sy’n gallu digwydd pan fydd pobl yn dod at ei gilydd ac yn rhoi o’u hamser i rywbeth sy’n bwysig iddyn nhw.
Mae gwirfoddolwyr fel Cath yn helpu i dyfu mwy na ffrwythau, llysiau a blodau. Maen nhw’n helpu i dyfu cymuned, gwarchod natur, rhannu gwybodaeth a chreu lle croesawgar i bobl dreulio amser gyda’i gilydd.
Mae rhywbeth i bawb ei wneud, mae croeso i bawb — ac wrth gwrs, mae te, bisgedi a digon o olygfeydd godidog o’r mynyddoedd ar gael hefyd!
Ac, wrth gwrs, mae un peth y mae Gerddi Ffrancon ei angen yn fwy na dim: mwy o wirfoddolwyr.
“Mae angen mwy o wirfoddolwyr arnom! I rannu’r gwaith, y cynnyrch, y te a’r bisgedi.”
Os yw stori Cath wedi eich ysbrydoli i gymryd rhan eich hun, byddai Gerddi Ffrancon wrth eu bodd yn clywed gennych.